Door Suzan Wopereis en Jolanda van Bilsen (TNO)

Terwijl de samenleving COVID-19 grotendeels achter zich heeft gelaten, is de impact voor een grote groep mensen nog dagelijks merkbaar. In Nederland heeft volgens het RIVM ongeveer 2,6 procent van de volwassenen momenteel post-COVID. Van deze groep heeft ruim drie kwart langer dan een jaar klachten, en een derde zelfs langer dan vier jaar.

Voor veel mensen stopt COVID-19 dus niet na een paar weken. Vermoeidheid, concentratieproblemen, benauwdheid, slecht slapen of somberheid kunnen maanden of zelfs jaren blijven bestaan. Post-COVID, ook wel long-COVID genoemd, heeft daarmee een grote invloed op het dagelijks functioneren en de kwaliteit van leven. Een vraag die wij binnen Lifestyle4Health vaak horen is: kan leefstijl helpen?

Het korte antwoord: ja, leefstijl doet ertoe. Het eerlijke antwoord is ook dat het verhaal genuanceerder is dan vaak wordt gedacht.

In een recente internationale publicatie in BMJ Public Health hebben wij samen met collega’s, in opdracht van het ministerie van VWS, het beschikbare wetenschappelijke onderzoek op een rij gezet. Niet om snelle oplossingen te beloven, maar om helder te maken wat we wél weten, wat voorzichtig hoopgevend is en waar de kennis nog tekortschiet.

Post-COVID is geen ‘standaard’ aandoening

Post-COVID is een complexe en heterogene aandoening. De klachten verschillen sterk per persoon, kunnen meerdere systemen in het lichaam betreffen en kennen vaak een grillig beloop. Zowel de aard van de klachten als het herstelproces laten zich niet verklaren of voorspellen op basis van één factor. Dat maakt onderzoek lastig, maar juist daarom is het belangrijk om breder te kijken dan alleen medische behandeling en te verkennen of en hoe leefstijl kan bijdragen aan herstel en klachtenverlichting bij post-COVID.

Leefstijlfactoren kunnen het immuunsysteem, het energieniveau en het herstelvermogen beïnvloeden. Dat geldt bij veel chronische aandoeningen, en ook bij post-COVID zijn er aanwijzingen dat leefstijl een rol kan spelen.

Leefstijl en het risico op post-COVID

Uit de literatuur komt een aantal leefstijlfactoren consistent naar voren als risicofactoren voor het ontwikkelen van post-COVID:

• Roken: roken hangt samen met een verhoogde kans op post-COVID, al is het effect relatief klein vergeleken met andere bekende risicofactoren zoals vrouwelijk geslacht of overgewicht.
• Slechte mentale gezondheid: mensen met angst, depressie of langdurige stress vóór of tijdens de COVID-infectie hebben een duidelijk verhoogd risico op post-COVID.
• Onvoldoende of verstoorde slaap: structureel te kort (minder dan 6 uur) of juist te lang slapen (meer dan 9 uur) hangt samen met een hogere kans op post-COVID.

Daartegenover laten meerdere studies zien dat een combinatie van gezonde leefstijlfactoren, zoals voldoende slaap, niet roken, regelmatig bewegen, gezonde voeding en matig alcoholgebruik, samenhangt met een lager risico op post-COVID. In één grote studie was dit risico zelfs ongeveer 50 procent lager.

Wat kan helpen bij herstel?

Voor mensen die al post-COVID hebben, is herstel vaak geen rechte lijn. Toch zien we in de literatuur een aantal interventies waarvoor goed onderbouwde aanwijzingen zijn dat zij kunnen bijdragen aan herstel en aan kwaliteit van leven.

1. Beweging, maar met beleid
   Goed opgebouwde revalidatieprogramma’s, waarin beweging zorgvuldig wordt gedoseerd, laten positieve effecten zien op conditie, longfunctie en kwaliteit van leven. Tegelijk is overbelasting een reëel risico, vooral bij mensen die last hebben van post-exertionele malaise. Meer is hier zeker niet altijd beter. Afstemming op het individu en het klachtenpatroon is cruciaal.
2. Mentale ondersteuning
   Psychologische begeleiding, waaronder cognitieve gedragstherapie, blijkt effectief bij het verminderen van klachten zoals vermoeidheid en angst. Ook mind-body interventies, zoals mindfulness, yoga, ademhalingsoefeningen of tai chi, laten in meerdere studies gunstige effecten zien. Niet omdat ‘het tussen de oren zit’, maar omdat lichamelijke en psychologische processen bij post-COVID nauw met elkaar verweven zijn.
3. Voeding en supplementen
   Over voeding krijgen we veel vragen. Het onderzoek hiernaar groeit, maar is nog versnipperd. Sommige studies laten positieve effecten zien van specifieke voedingscomponenten of supplementen, bijvoorbeeld op vermoeidheid of kwaliteit van leven. Tegelijk ontbreekt stevig bewijs voor één specifieke aanpak. Wat eenduidig naar voren komt, is dat een volwaardige en gevarieerde voeding het herstel ondersteunt als onderdeel van een langer durend herstelproces.

Wat weten we nog niet?

Een van de belangrijkste conclusies uit onze review is dat er nog aanzienlijke kennishiaten bestaan.

• Er is nauwelijks onderzoek naar leefstijlinterventies bij niet-gehospitaliseerde patiënten, terwijl juist zij een grote en diverse groep vormen.
• Kinderen en jongeren zijn sterk ondervertegenwoordigd in het huidige onderzoek.
• Over stoppen met roken, verminderen van alcoholgebruik, slaapinterventies en gecombineerde leefstijlprogramma’s bij herstel van post-COVID is verrassend weinig bekend.
• Veel studies volgen patiënten slechts enkele maanden, terwijl post-COVID zich in de praktijk vaak over meerdere jaren uitstrekt.

Tot slot

Leefstijl is geen vervanging voor medische zorg, maar wel een krachtige aanvullende pijler. Met verder onderzoek, met name naar integrale, thuisgerichte en op maat gemaakte leefstijlprogramma’s, kunnen we mensen met post-COVID in de toekomst beter en persoonlijker ondersteunen.

Binnen Lifestyle4Health blijven we werken aan het vertalen van deze wetenschappelijke inzichten naar de praktijk, samen met zorgprofessionals, onderzoekers, beleidsmakers, maatschappelijke en private partners én ervaringsdeskundigen, met oog voor nuance, haalbaarheid en menselijkheid.

Referentie:

Blom WM, Dessing MC, Wopereis S, van Bilsen JHM. Influence of lifestyle factors on susceptibility, disease course and recovery from post COVID-19 syndrome: a scoping review. BMJ Public Health. 2026;4:e003243. https://doi.org/10.1136/bmjph-2025-003243